एल निनोचा धोका कमी होणार? जुलैनंतर पावसाची तूट भरून निघण्याची शक्यता; जपान-अमेरिकेचा भारतासाठी दिलासादायक अंदाज

मुंबई : यंदाच्या मान्सूनने सुरुवातीपासूनच अनिश्चिततेची भूमिका घेतल्याने महाराष्ट्रासह देशभरातील शेतकरी, नागरिक आणि प्रशासन चिंतेत आहे. अनेक भागांमध्ये अपेक्षित पावसाऐवजी उष्णतेची लाट कायम असून, जलसाठे आणि खरीप हंगामाबाबत प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. मात्र या चिंतेच्या वातावरणात जपान आणि अमेरिकेतील हवामान संस्थांनी व्यक्त केलेल्या नव्या अंदाजामुळे मोठा दिलासा मिळण्याची शक्यता आहे.

प्रशांत महासागरात सध्या अत्यंत तीव्र ‘एल निनो’ सक्रिय असून 1950 नंतरच्या सर्वात प्रभावी एल निनो घटनांपैकी ही एक ठरू शकते, असे अनेक आंतरराष्ट्रीय हवामान अभ्यासकांचे मत आहे. एल निनोमुळे भारतातील मान्सून कमकुवत होण्याची, पाऊस उशिरा येण्याची किंवा सरासरीपेक्षा कमी पडण्याची शक्यता वाढते. त्यामुळे यंदा पावसाळा आणि शेती हंगामाबाबत सुरुवातीपासूनच चिंता व्यक्त केली जात होती.

मात्र जपानी हवामानशास्त्र संस्था आणि अमेरिकेच्या ‘नॉर्थ अमेरिकन मल्टी मॉडेल एन्सेम्बल’ने दिलेल्या ताज्या अंदाजानुसार जुलै महिन्यात हिंदी महासागरात ‘पॉझिटिव्ह इंडियन ओशन डायपोल’ (IOD) विकसित होण्याची शक्यता आहे. ऑगस्ट महिन्यात या सकारात्मक आयओडीची तीव्रता आणखी वाढू शकते. हवामानशास्त्रात आयओडी हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक मानला जातो. पश्चिम हिंदी महासागराचे तापमान पूर्व भागाच्या तुलनेत जास्त झाल्यास सकारात्मक आयओडी तयार होतो. यामुळे नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांना बळ मिळते आणि भारतात अधिक प्रमाणात आर्द्रता पोहोचते. परिणामी चांगल्या पावसासाठी पोषक परिस्थिती निर्माण होते.

हवामान तज्ज्ञांच्या मते, एल निनो आणि सकारात्मक आयओडी एकाचवेळी सक्रिय असल्यास एल निनोचा नकारात्मक परिणाम मोठ्या प्रमाणात कमी होऊ शकतो. याआधीही अनेक वर्षांत अशा परिस्थितीमुळे भारतातील पावसाची तूट भरून निघाल्याची उदाहरणे आहेत. त्यामुळे जुलै आणि ऑगस्ट महिन्यात पावसाचा जोर वाढण्याची आशा व्यक्त केली जात आहे.

दरम्यान, भारतीय हवामान विभागाने (IMD) यापूर्वी आयओडी तटस्थ राहण्याचा अंदाज व्यक्त केला होता. मात्र आंतरराष्ट्रीय संस्थांच्या नव्या मॉडेल्समध्ये परिस्थिती वेगळी दिसत असल्याने हवामान क्षेत्रात चर्चांना वेग आला आहे. पुढील काही आठवड्यांतील समुद्राच्या तापमानातील बदलांवर अंतिम चित्र स्पष्ट होणार आहे.

सध्या महाराष्ट्रातील मान्सूनची वाटचाल संथ झाली आहे. रत्नागिरीपर्यंत पोहोचलेला मान्सून पुढे सरकण्यासाठी आवश्यक वातावरण निर्माण होत नसल्याने तो अनेक दिवसांपासून स्थिरावला आहे. हवामान अभ्यासकांच्या मते, अफगाणिस्तान आणि उत्तर-पश्चिम भागातून येणारे उष्ण व कोरडे वारे मान्सूनच्या प्रवासात अडथळा निर्माण करत आहेत. या वाऱ्यांचा प्रभाव कमी झाल्यानंतर मान्सून पुन्हा सक्रिय होण्याची शक्यता आहे.

यामुळे मुंबई, ठाणे, पालघर, रायगड, पुणे आणि राज्यातील इतर भागांमध्ये मान्सूनचे आगमन अपेक्षेपेक्षा उशिरा होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. काही अंदाजांनुसार मुंबईसह उर्वरित महाराष्ट्रात मान्सून 20 जूननंतरच दाखल होऊ शकतो.

हवामानातील या बदलांचा सर्वाधिक परिणाम शेती क्षेत्रावर होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे. खरीप पेरण्या अनेक भागांत पावसाअभावी रखडल्या आहेत. तसेच धरणांमधील जलसाठा, पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवरही त्याचा परिणाम होऊ शकतो. दुसरीकडे, काही हवामान मॉडेल्समध्ये जुलै आणि ऑगस्टमध्ये सरासरीपेक्षा अधिक पाऊस पडण्याची शक्यता दर्शवली जात असल्याने शेतकरी वर्गाला काहीसा दिलासा मिळाला आहे.

एकूणच, सध्या एल निनोमुळे मान्सूनवर संकटाचे ढग असले तरी सकारात्मक आयओडीचा अंदाज खरा ठरल्यास भारतात आणि विशेषतः महाराष्ट्रात पावसाची तूट मोठ्या प्रमाणात भरून निघू शकते. त्यामुळे पुढील एक महिना राज्याच्या पावसाळी चित्रासाठी अत्यंत महत्त्वाचा ठरणार आहे.