स्वच्छ हवा, निरोगी चालक आणि दिव्यांग सक्षमीकरणासाठी नवी संकल्पना; ‘चलित वाहन वायूशुद्धीकरण व शीतलीकरण प्रणाली’ची अभिनव मांडणी

पुणे : भारतातील लाखो ट्रक, बस, ऑटो-रिक्षा, ई-रिक्षा, टॅक्सी तसेच दुचाकी चालक दररोज धूळ, धूर, PM2.5, PM10 आणि विविध वायू प्रदूषकांच्या संपर्कात येत असतात. यामुळे श्वसनाचे विकार, डोळ्यांची जळजळ, थकवा तसेच उष्णतेमुळे होणाऱ्या आरोग्य समस्यांचा सामना चालक व प्रवाशांना करावा लागतो. या गंभीर समस्येवर उपाय शोधण्याच्या उद्देशाने संशोधक, पर्यावरण नवप्रवर्तक, ध्यान साधक रघुनाथ येमुल गुरुजी यांनी “चलित वाहन वायूशुद्धीकरण व शीतलीकरण प्रणाली” ही अभिनव संकल्पना मांडली आहे.

या प्रणालीचा मुख्य उद्देश वाहनातील चालक आणि प्रवाशांना तुलनेने अधिक स्वच्छ हवा उपलब्ध करून देणे तसेच भविष्यात कमी ऊर्जा वापरणाऱ्या शीतलीकरण तंत्रज्ञानाचा विकास करणे हा आहे. वाहनाचा वेग, नैसर्गिक हवेचा प्रवाह, सौर ऊर्जा आणि ऊर्जा-कार्यक्षम तंत्रज्ञानाचा वापर करून ही प्रणाली विकसित करण्याची संकल्पना मांडण्यात आली आहे.

बहुस्तरीय फिल्ट्रेशन प्रणाली

प्रस्तावित प्रणालीमध्ये SS Washable Mesh Filter, Polyester Washable Pre-Filter, Activated Carbon Filter तसेच HEPA H11/H13 Filter यांसारख्या बहुस्तरीय फिल्टरचा वापर करण्याचा विचार आहे. या माध्यमातून धूळ, PM10, PM2.5, परागकण आणि काही दुर्गंधीयुक्त घटक कमी करण्याचा प्रयत्न केला जाऊ शकतो. भविष्यातील संशोधनाच्या आधारे VOCs आणि इतर काही हानिकारक वायूंना कमी करण्यासाठी विशेष फिल्टर तंत्रज्ञान विकसित करण्याचीही शक्यता तपासली जाणार आहे.

चालकांच्या आरोग्य संरक्षणासाठी प्रयत्न

ही प्रणाली विशेषतः ट्रक, बस, ऑटो-रिक्षा, ई-रिक्षा आणि इतर व्यावसायिक वाहन चालकांसाठी उपयुक्त ठरू शकते. तुलनेने स्वच्छ हवेचा पुरवठा, धूळ आणि धुराच्या संपर्कात घट, अधिक आरामदायी प्रवास आणि भविष्यातील शीतलीकरण सुविधांमुळे चालकांच्या आरोग्य व कार्यक्षमतेत सुधारणा होण्याची अपेक्षा व्यक्त करण्यात येत आहे.

पर्यावरण आणि सामाजिक सक्षमीकरणाला चालना

या प्रकल्पाचे वैशिष्ट्य म्हणजे पर्यावरण संरक्षणासोबतच दिव्यांगजन आणि युवकांसाठी रोजगाराच्या संधी निर्माण करण्यावर भर देण्यात आला आहे. उत्पादन, असेंब्ली, इंस्टॉलेशन, देखभाल, सेवा, विक्री आणि वितरण यांसारख्या विविध क्षेत्रांमध्ये प्रशिक्षित दिव्यांगजन व युवकांना संधी उपलब्ध करून देण्याची संकल्पना मांडण्यात आली आहे.

यामुळे आत्मनिर्भर भारत, दिव्यांग सक्षमीकरण, युवक रोजगार, सामाजिक उद्योजकता आणि पर्यावरण संरक्षण या राष्ट्रीय उद्दिष्टांना चालना मिळू शकते.

भविष्यातील दिशा

या तंत्रज्ञानाचे बस, ट्रक, ऑटो-रिक्षा, ई-रिक्षा आणि दुचाकींसाठी स्वतंत्र मॉडेल विकसित करण्याचे नियोजन आहे. तसेच सौर ऊर्जा आधारित प्रणाली, स्मार्ट फिल्टर मॉनिटरिंग, वायूशुद्धीकरणासोबत शीतलीकरण तंत्रज्ञान आणि दिव्यांगजन आधारित उत्पादन व सेवा नेटवर्क उभारण्यावर भर दिला जाणार आहे.

“प्रत्येक चालक आणि प्रवाशाला तुलनेने स्वच्छ हवा, उत्तम आरोग्य आणि सुरक्षित पर्यावरण उपलब्ध करून देणे” हे या उपक्रमाचे प्रमुख ध्येय असून “स्वच्छ हवा – निरोगी चालक – सुरक्षित पर्यावरण – सशक्त दिव्यांगजन” हे घोषवाक्य या संकल्पनेची सामाजिक बांधिलकी अधोरेखित करते.

या संकल्पनेचे संशोधन व मांडणी करणारे रघुनाथ येमुल गुरुजी हे DICCAI चे संस्थापक अध्यक्ष तसेच दिव्य शांती परिवारचे संस्थापक अध्यक्ष आहेत. त्यांनी ही संकल्पना विकसित करताना डॉ. विजय भटकर यांच्या मार्गदर्शनाचा उल्लेख केला आहे.

ही संकल्पना सध्या संशोधनाधीन असून वायूशुद्धीकरण, शीतलीकरण क्षमता, आरोग्यावरील परिणाम किंवा पर्यावरणीय लाभ यांसंबंधीचे निष्कर्ष वैज्ञानिक चाचण्या, प्रोटोटाइप विकास आणि प्रमाणित परीक्षणांनंतरच निश्चितपणे मांडले जाणार आहेत.