मोठी बातमी! 10 आणि 20 रुपयांच्या प्लास्टिक नोटा लवकरच चलनात; RBI कडून फिल्ड ट्रायलला मंजुरी

पुणे : गेल्या काही दिवसांपासून देशात प्लास्टिक नोटांची चर्चा सुरू आहे. आता केंद्र सरकारने याबाबत महत्त्वाची माहिती दिली आहे. 10 आणि 20 रुपयांच्या पॉलिमर नोटांच्या चाचणीसाठी मोठ्या प्रमाणात नोटा छापण्याच्या प्रस्तावाला मंजुरी देण्यात आली आहे. केंद्रीय अर्थमंत्री निर्मला सीतारमण यांनी मंगळवारी राज्यसभेत याबाबत लिखित माहिती दिली.

सरकारच्या माहितीनुसार, 10 आणि 20 रुपयांच्या 100-100 कोटी पॉलिमर नोटा, म्हणजेच एकूण 200 कोटी नोटा छापण्यास मंजुरी देण्यात आली आहे. भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या केंद्रीय बोर्डाच्या शिफारशीच्या आधारे RBI Act, 1934 मधील कलम 25 अंतर्गत ही मंजुरी देण्यात आली आहे.

या नोटा बाजारात आणण्यापूर्वी त्यांची चाचणी केली जाणार आहे. विशेष म्हणजे, पॉलिमर नोटा चलनात आल्यावर सध्याच्या कागदी नोटा तात्काळ बंद केल्या जाणार नाहीत. कागदी नोटांसोबतच प्लास्टिक नोटाही नियमित व्यवहारात वापरल्या जातील. त्यामुळे नागरिकांना जुन्या नोटा बदलण्यासाठी वेगळी प्रक्रिया करावी लागणार नाही.

नोटांच्या छपाईची प्रक्रिया अंतिम टप्प्यात असल्याचे सांगण्यात आले आहे. मात्र, या पॉलिमर नोटा नेमक्या कधीपासून बाजारात उपलब्ध होतील, याबाबत सरकार किंवा RBI कडून अद्याप अधिकृत तारीख जाहीर करण्यात आलेली नाही.

पॉलिमर नोटा कागदी नोटांपेक्षा अधिक टिकाऊ

पॉलिमर नोटा सामान्य प्लास्टिकपासून तयार होत नाहीत. यासाठी विशेष प्रकारच्या पॉलिमर शीटचा वापर केला जातो. या नोटांमध्ये Biaxially Oriented Polypropylene (BOPP) या पदार्थाचा वापर केला जातो. त्यामुळे त्या कागदी नोटांच्या तुलनेत अधिक टिकाऊ असतात.

पॉलिमर नोटा पाणी, घाम, तेल आणि धुळीचा तुलनेने कमी परिणाम होऊ देतात. त्या सहज फाटतही नाहीत. त्यामुळे त्यांचे आयुष्य कागदी नोटांपेक्षा लक्षणीय जास्त असते. तसेच विशेष सुरक्षा वैशिष्ट्यांमुळे बनावट नोटा तयार करणे अधिक कठीण होण्याची शक्यता आहे.

मात्र, पॉलिमर नोटांच्या निर्मितीसाठी कागदी नोटांच्या तुलनेत अधिक खर्च येतो. त्यासाठी सुमारे 30 ते 60 टक्के अतिरिक्त खर्च अपेक्षित आहे. सरकारच्या मते, नोटांचे आयुष्य अधिक असल्याने वारंवार नवीन नोटा छापण्याचा खर्च भविष्यात कमी होऊ शकतो.

पॉलिमर नोटांसाठी सुमारे 3,000 कोटी रुपयांची तरतूद करण्यात आल्याची माहितीही समोर आली आहे.

जगातील अनेक देशांमध्ये पॉलिमर नोटांचा वापर

जगातील जवळपास 60 देशांमध्ये पॉलिमर नोटांचा वापर केला जातो. ऑस्ट्रेलियाने 1988 मध्ये 10 डॉलरची पॉलिमर नोट चलनात आणून या क्षेत्रात पुढाकार घेतला होता. त्यानंतर कॅनडा, रोमानिया, सिंगापूर, मलेशिया, थायलंड आणि इंडोनेशियासह अनेक देशांनी पॉलिमर नोटांचा वापर सुरू केला.

आता भारतातही 10 आणि 20 रुपयांच्या पॉलिमर नोटांची चाचणी होणार असल्याने देशाच्या चलन व्यवस्थेत एक महत्त्वाचा बदल होण्याची शक्यता आहे. मात्र, या नोटा प्रत्यक्ष बाजारात कधी येणार, याची अधिकृत घोषणा अद्याप झालेली नाही.