एल निनोचा रबी हंगामाला फटका? गहू, डाळी, तेलबियांच्या उत्पादनावर संकट; महागाईचीही चिंता

मुंबई : मान्सूनच्या काळातील अनियमित पावसाची चिंता कायम असतानाच आता आगामी रबी हंगामासमोरही हवामानाचे आव्हान उभे राहण्याची शक्यता आहे. एल निनोच्या प्रभावामुळे विशेषतः पावसावर अवलंबून असलेल्या भागांमध्ये रबी पिकांच्या पेरणीपासून उत्पादनापर्यंत अडचणी निर्माण होऊ शकतात. कृषी सचिव आतिश चंद्र यांनी आगामी रबी हंगाम आव्हानात्मक ठरू शकतो आणि त्याचा परिणाम खाद्यान्न उत्पादनावर होण्याची शक्यता व्यक्त केली आहे.

रबी हंगामासमोर नेमके आव्हान काय?

रबी हंगामातील गहू, मोहरी, डाळी, तेलबिया आणि भरडधान्यांची पेरणी प्रामुख्याने ऑक्टोबरपासून सुरू होते. या पिकांच्या सुरुवातीच्या वाढीसाठी जमिनीतील योग्य प्रमाणातील ओलावा महत्त्वाचा असतो. मात्र यंदा काही भागांमध्ये पावसाची कमतरता, तर काही ठिकाणी अतिपावसामुळे जमिनीत अधिक ओलावा अशा परस्परविरोधी परिस्थिती निर्माण झाल्या आहेत.

कृषी सचिवांच्या मते, पावसावर अवलंबून असलेल्या भागांसाठी आगामी रबी हंगाम विशेषतः आव्हानात्मक ठरू शकतो. काही राज्यांमध्ये जमिनीत जास्त ओलावा राहण्याची शक्यता आहे, तर कमी पाऊस झालेल्या भागांमध्ये दीर्घकाळ ओलाव्याचा ताण निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे संपूर्ण देशासाठी एकच नियोजन न करता प्रदेशनिहाय रणनीती आखण्याची गरज आहे.

कुठे जास्त ओलावा, तर कुठे पाण्याचा ताण

रबी पिकांसाठी केवळ पाऊस किती झाला, हेच महत्त्वाचे नसून तो कधी आणि किती प्रमाणात झाला, याचाही परिणाम होतो. जास्त ओलाव्यामुळे पेरणीच्या वेळेवर आणि पिकांच्या सुरुवातीच्या वाढीवर परिणाम होऊ शकतो. दुसरीकडे, जमिनीत पुरेसा ओलावा नसल्यास पिकांना पाण्याची गरज भासेल आणि सिंचनावरील अवलंबित्व वाढू शकते.

हवामानातील बदलांचा परिणाम केवळ पावसावर अवलंबून असलेल्या क्षेत्रांपुरता मर्यादित राहिलेला नाही. सिंचनाची सुविधा असलेल्या भागांमध्येही काही ठिकाणी अवकाळी आणि मुसळधार पावसामुळे पिकांचे नुकसान झाल्याचे कृषी सचिवांनी नमूद केले आहे.

गहू, डाळी आणि तेलबियांवर परिणाम होण्याची शक्यता

रबी हंगामात गहू, डाळी, तेलबिया आणि भरडधान्यांची मोठ्या प्रमाणावर लागवड केली जाते. त्यामुळे हवामानातील प्रतिकूल बदलांचा परिणाम झाल्यास त्याचा फटका केवळ शेतकऱ्यांनाच नव्हे, तर एकूण कृषी उत्पादनावरही जाणवू शकतो.

विशेषतः गव्हासारख्या प्रमुख अन्नधान्याच्या उत्पादनावर परिणाम झाल्यास उपलब्धतेवर दबाव निर्माण होऊ शकतो. त्याचप्रमाणे डाळी आणि तेलबियांच्या उत्पादनात घट झाल्यास बाजारातील पुरवठ्यावरही परिणाम होण्याची शक्यता आहे.

मात्र सध्याच्या टप्प्यावर कोणत्या पिकाचे उत्पादन किती घटेल, हे निश्चितपणे सांगता येणार नाही. पाऊस, जमिनीतील ओलावा, सिंचनाची उपलब्धता, पिकांची अवस्था आणि स्थानिक हवामान या सर्व घटकांवर त्याचा परिणाम अवलंबून राहणार आहे.

उत्पादन घटले तर महागाई वाढणार?

रबी पिकांच्या उत्पादनावर हवामानाचा परिणाम झाला आणि बाजारातील पुरवठा कमी झाला, तर काही कृषी उत्पादनांच्या किमतीवर दबाव निर्माण होण्याची शक्यता असते. विशेषतः डाळी आणि तेलबियांसारख्या वस्तूंमध्ये देशांतर्गत उत्पादन कमी झाल्यास आयातीची गरज वाढू शकते.

मात्र उत्पादन घटले म्हणजे लगेच महागाई वाढेल, असे निश्चितपणे म्हणता येणार नाही. बाजारातील दरांवर उत्पादनासोबत मागणी, सरकारी साठे, आयात, आंतरराष्ट्रीय बाजारातील किंमती आणि सरकारी धोरणे यांचाही परिणाम होतो.

सरकारचा पीक विविधीकरणावर भर

बदलत्या हवामानाच्या पार्श्वभूमीवर पीक विविधीकरणावर भर देण्याची गरज कृषी सचिवांनी व्यक्त केली आहे. एका पिकावर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून न राहता स्थानिक हवामान आणि उपलब्ध पाण्यानुसार विविध पिकांचा पर्याय स्वीकारणे हा त्यामागील उद्देश आहे.

मात्र केवळ पीक बदलण्याचा सल्ला देऊन शेतकऱ्यांच्या अडचणी दूर होणार नाहीत. हवामानाशी जुळवून घेणारे तंत्रज्ञान, योग्य बियाणे, सिंचन सुविधा, बाजारपेठ आणि आर्थिक आधार यांचीही गरज राहणार आहे.

‘प्रति बूंद अधिक फसल’ आणि मृदा आरोग्यावर भर

पाण्याचा कार्यक्षम वापर आणि जमिनीची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी केंद्र सरकारकडून ‘प्रति बूंद अधिक फसल’ तसेच मृदा आरोग्याशी संबंधित विविध उपक्रम राबवले जात आहेत. मात्र या योजनांचा परिणाम केवळ वितरित झालेल्या अनुदानावर न मोजता प्रत्यक्ष शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नात आणि उत्पादनात किती सुधारणा झाली, यावर लक्ष केंद्रित करण्याची गरज असल्याचे कृषी सचिवांनी सांगितले.

पुढील काही आठवडे महत्त्वाचे

रबी पिकांची पेरणी सुरू होण्याच्या पार्श्वभूमीवर पुढील काही आठवडे महत्त्वाचे ठरणार आहेत. एल निनोचा प्रभाव, पावसाचे वितरण, जमिनीतील ओलावा आणि सिंचनाची उपलब्धता यावर अनेक भागांतील पिकांची सुरुवात अवलंबून राहणार आहे.

सध्या उपलब्ध माहितीनुसार रबी हंगामासमोर हवामानाचे आव्हान आहे; मात्र संपूर्ण देशातील उत्पादन किती कमी होईल किंवा कोणत्या पिकाला किती फटका बसेल, याचा निश्चित अंदाज या टप्प्यावर लावता येणार नाही. त्यामुळे प्रदेशनिहाय नियोजन, पाण्याचे योग्य व्यवस्थापन, हवामानाचा सतत आढावा आणि पीक विविधीकरण या बाबी आगामी हंगामात महत्त्वाच्या ठरणार आहेत.