ऑक्टोबरमध्येच पुणेकर घामाघूम! १२७ वर्षांच्या इतिहासात तापमानाचा तिसरा उच्चांक; नेमकं काय घडलं?
पुणे : ऑक्टोबर महिन्याच्या सुरुवातीलाच पुणे शहरात उन्हाचा तडाखा वाढला आहे. मार्च-एप्रिल महिन्याप्रमाणे तीव्र उन्हाच्या झळा नागरिकांना सहन कराव्या लागत आहेत. रविवारी (दि. ११ ऑक्टोबर) शिवाजीनगर परिसरातील कमाल तापमान ३६ अंश सेल्सिअसवर पोहोचले. पुण्याच्या हवामान नोंदींच्या इतिहासात गेल्या १२७ वर्षांतील हे तिसरे सर्वोच्च तापमान ठरले आहे.
यापूर्वी ८ ऑक्टोबर १८९९ रोजी पुण्यात ३७.८ अंश सेल्सिअस तापमानाची नोंद झाली होती. त्यानंतर ७ ऑक्टोबर २००२ रोजी पारा ३६.९ अंशांवर पोहोचला होता. आता ११ ऑक्टोबर २०२६ रोजी तापमानाने पुन्हा ३६ अंशांचा टप्पा गाठल्याने पुण्यातील ऑक्टोबरच्या उष्णतेची तीव्रता अधोरेखित झाली आहे.
यंदाच्या मान्सून हंगामात पुणे शहरात सरासरी ७१० मिमी पावसाची नोंद झाली. सरासरीच्या तुलनेत सुमारे ३४ टक्के अधिक पाऊस झाल्याने पुणे हे नाशिकनंतर राज्यातील अधिक पाऊस झालेल्या शहरांपैकी एक ठरले. मात्र, जून, ऑगस्ट आणि सप्टेंबर महिन्यांत पावसाचे प्रमाण सरासरीपेक्षा सुमारे ६० टक्क्यांनी कमी राहिल्याची नोंद आहे.
ऑक्टोबरमधील तापमानाने मोडला दोन दशकांचा विक्रम?
२००२ नंतर प्रथमच पुणे शहर आणि जिल्ह्यात ऑक्टोबर महिन्यात इतकी उष्णता जाणवत आहे. या महिन्यात कमाल तापमान ३२ ते ३४ अंश सेल्सिअसच्या दरम्यान राहण्याची अपेक्षा असताना यंदा पारा थेट ३६ अंशांवर पोहोचला आहे. त्यामुळे गेल्या दोन दशकांतील ऑक्टोबरमधील उष्णतेची तीव्रता पुन्हा चर्चेत आली आहे.
गेल्या १०० वर्षांतील ऑक्टोबरच्या तापमानाचा आढावा
पुण्याच्या हवामान नोंदींनुसार ऑक्टोबर महिन्यात कमाल तापमान ३६ अंश सेल्सिअस किंवा त्यापेक्षा अधिक होणे ही दुर्मिळ घटना मानली जाते. गेल्या शतकात आणि चालू शतकात काही मोजक्या वर्षांतच तापमानाने हा टप्पा ओलांडला आहे.
८ ऑक्टोबर १८९९: पुण्यातील ऑक्टोबर महिन्यातील सर्वोच्च तापमानाची नोंद; ३७.८ अंश सेल्सिअस.
७ ऑक्टोबर २००२: शिवाजीनगर येथे ३६.९ अंश सेल्सिअस तापमानाची नोंद.
२०१५ ते २०२५: या कालावधीत कमाल तापमान अनेकदा ३४ ते ३५.६ अंशांच्या दरम्यान राहिले.
ऑक्टोबर २०२६: पहिल्याच आठवड्यात लोहगावसह काही भागांत तापमान ३६ अंशांच्या पुढे गेले, तर शिवाजीनगरमध्ये ११ ऑक्टोबर रोजी ३६ अंशांची नोंद झाली.
पुण्यात ऑक्टोबरमध्ये इतका उकाडा का वाढला?
इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ ट्रॉपिकल मेट्रोलॉजीच्या तज्ज्ञांच्या अभ्यासानुसार, पुण्यातील वाढत्या तापमानामागे काही हवामानविषयक घटक कारणीभूत ठरत आहेत.
१. अल-निनोचा प्रभाव: अल-निनोशी संबंधित हवामान परिस्थितीमुळे मान्सूननंतरचे तापमान सरासरीपेक्षा अधिक राहण्याची शक्यता वाढते.
२. प्रति-चक्रवातीय स्थिती: उत्तर-पश्चिम भारतावरील प्रति-चक्रवातीय स्थितीमुळे कोरडी हवा वाहून येत आहे. त्यामुळे हवेतील आर्द्रता कमी होऊन आकाश निरभ्र राहत आहे. परिणामी सूर्याची किरणे थेट जमिनीवर पडत असल्याने तापमानात वाढ होत आहे.
३. मान्सूनचे वेळेपूर्वी निर्गमन: पुणे परिसरातून ६ ते ८ ऑक्टोबरदरम्यान मान्सूनचे निर्गमन झाल्याने पावसाचा प्रभाव कमी झाला आहे. मान्सूनचे वारे थांबल्यानंतर दुपारच्या वेळी कडक ऊन पडत असून, जमिनीचे तापमान वेगाने वाढत आहे.
एकीकडे मान्सूननंतरचा पाऊस कमी होत असताना दुसरीकडे ऑक्टोबरच्या सुरुवातीलाच तापमानाने उच्चांक गाठल्याने पुणेकरांना उन्हाचा तीव्र सामना करावा लागत आहे.
