दीप अमावस्येची आजची संध्याकाळ खास! ‘या’ 23 मिनिटांत दिवे लावा; पूजा कशी करायची, किती दिवे अन् नैवेद्य काय?

पुणे : श्रावणाच्या आगमनापूर्वी येणारी आषाढ अमावस्या महाराष्ट्रात दीप अमावस्या म्हणून श्रद्धेने साजरी केली जाते. यंदा ही दीप अमावस्या बुधवार, 12 ऑगस्ट 2026 रोजी आहे. या दिवशी घरातील समई, पणत्या, निरांजन आणि इतर दिव्यांची स्वच्छता करून त्यांची पूजा करण्याची परंपरा आहे. दिवा हा प्रकाश, ज्ञान, सकारात्मकता आणि समृद्धीचे प्रतीक मानला जात असल्याने या दिवसाला धार्मिकदृष्ट्या विशेष महत्त्व आहे.

पंचांगानुसार अमावस्या तिथी 11 ऑगस्ट रोजी रात्री 1 वाजून 52 मिनिटांनी सुरू झाली असून 12 ऑगस्ट रोजी रात्री 11 वाजून 6 मिनिटांनी संपणार आहे. त्यामुळे आजच दीपपूजन केले जाणार आहे. दीपपूजनासाठी सायंकाळचा गोधूलिकाळ शुभ मानला जातो. पंचांगानुसार आज सायंकाळी 7 वाजून 8 मिनिटांपासून 7 वाजून 31 मिनिटांपर्यंतचा काळ दीपपूजनासाठी दिला आहे. त्यामुळे या 23 मिनिटांच्या कालावधीत दिवे प्रज्वलित करून पूजा करण्याची तयारी अनेक कुटुंबे करतात.

पूजेपूर्वी घर आणि देवघराची स्वच्छता करून घ्यावी. त्यानंतर घरातील समई, पणत्या, निरांजन आणि इतर दिवे स्वच्छ धुऊन घ्यावेत. स्वच्छ पाटावर किंवा जागेवर दिव्यांची मांडणी करून त्यांना हळद-कुंकू, अक्षता आणि फुले अर्पण करावीत. दिव्यांमध्ये तूप किंवा तेल घालून वात लावावी आणि सायंकाळी दिवे प्रज्वलित करावेत. पूजेवेळी ‘ॐ दीपज्योतिः परब्रह्म, दीपज्योतिर्जनार्दनः। दीपो हरतु मे पापं, दीपज्योतिर्नमोऽस्तुते॥’ हा श्लोक म्हणता येतो. त्यानंतर आरती करून नैवेद्य दाखवण्याची पद्धत आहे.

दीप अमावस्येला नेमके किती दिवे लावावेत, याबाबत सर्व कुटुंबांसाठी एकच संख्या निश्चित नाही. अनेक घरांमध्ये वर्षभर वापरले जाणारे सर्व दिवे, समई, पणत्या आणि निरांजन एकत्र मांडून त्यांचे पूजन केले जाते. काही ठिकाणी घराच्या मुख्य प्रवेशद्वाराजवळही दिवा लावला जातो. त्यामुळे दिव्यांची संख्या ठरवण्यापेक्षा उपलब्ध दिव्यांची स्वच्छता करून श्रद्धेने पूजन करण्याला अधिक महत्त्व दिले जाते.

दीपपूजनानंतर सात्त्विक नैवेद्य दाखवण्याची परंपरा आहे. पुरण, खीर, गोड पदार्थ, फळे, दूध, तूप-साखर किंवा घरात तयार केलेला कोणताही सात्त्विक पदार्थ नैवेद्य म्हणून ठेवता येतो. नैवेद्याची पद्धत कुटुंबाची परंपरा आणि कुलाचारानुसार बदलू शकते.

या दिवशी काही कुटुंबांमध्ये गव्हाच्या कणकेचे छोटे दिवे तयार करण्याचीही परंपरा आहे. त्यात तूप किंवा तेल आणि वात लावून दिवे प्रज्वलित केले जातात. त्यानंतर मुलांना तीन किंवा पाच वेळा ओवाळले जाते. कपाळावर हळद-कुंकू लावून गोड पदार्थ देऊन आशीर्वाद देण्याची लोकपरंपराही काही ठिकाणी आढळते.

धार्मिक मान्यतेनुसार दिवा हा अज्ञानरूपी अंधार दूर करून ज्ञान आणि सकारात्मकतेचा प्रकाश देण्याचे प्रतीक आहे. त्यामुळे दीप अमावस्येला दिव्यांचे पूजन करून घरात सुख, शांती आणि समृद्धी नांदावी, अशी प्रार्थना केली जाते. मात्र पूजा करण्याची पद्धत, दिव्यांची संख्या आणि नैवेद्य याबाबत स्थानिक प्रथा व कुटुंबपरंपरेनुसार फरक असू शकतो.